Upadłość konsumencka bez złudzeń.

Z dniem ogłoszenia upadłości cały Twój majątek — także nabyty w trakcie postępowania — tworzy masę upadłości (art. 62 Prawa upadłościowego). Zarządza nią syndyk, a Ty tracisz prawo do rozporządzania tymi składnikami. Do masy nie wchodzą jednak (art. 63):

• rzeczy wyłączone spod egzekucji według Kodeksu postępowania cywilnego — m.in. podstawowe sprzęty domowe, pościel, ubrania codzienne, przedmioty niezbędne do pracy zarobkowej;
• wynagrodzenie za pracę w części niepodlegającej zajęciu — zasady są takie jak przy zajęciu komorniczym;
• część innych dochodów odpowiadająca 150% kryterium dochodowego z ustawy o pomocy społecznej, liczona na Ciebie i każdą osobę na Twoim utrzymaniu; sędzia wyznaczony do sprawy (w upadłości konsumenckiej pełni on zadania sędziego-komisarza — art. 491⁵ ust. 3) może tę kwotę zmienić ze względu na stan zdrowia czy potrzeby mieszkaniowe.

Mieszkanie i dom

Jeśli jesteś właścicielem mieszkania lub domu, syndyk co do zasady je sprzeda — także wtedy, gdy w nim mieszkasz. Gdy jest to konieczne dla zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych Twoich i rodziny, z ceny sprzedaży wydziela się kwotę odpowiadającą przeciętnemu czynszowi najmu podobnego lokalu w tej samej lub sąsiedniej miejscowości za 12–24 miesiące. Kwotę określa wyznaczony sędzia na Twój wniosek (art. 342a; dawniej art. 491¹³, dziś uchylony). Mieszkanie obciążone hipoteką zostaje sprzedane, a bank zabezpieczony hipoteką jest zaspokajany z ceny (po kosztach sprzedaży) przed pozostałymi wierzycielami. Szerzej piszemy o tym na stronie skutki upadłości konsumenckiej.

Wynagrodzenie i dochody

Pracujesz dalej, a pracodawca przekazuje syndykowi część pensji ponad kwotę wolną od zajęcia. Pozostała część jest Twoja i nie podlega egzekucji. W trakcie planu spłaty raty ustala już sąd, biorąc pod uwagę Twoje możliwości zarobkowe, koszty utrzymania i potrzeby mieszkaniowe rodziny.

Rachunek bankowy, samochód, oszczędności

Pieniądze zgromadzone na rachunkach i lokatach w dniu ogłoszenia upadłości wchodzą do masy. Syndyk zwykle przejmuje kontrolę nad rachunkami lub wskazuje rachunek, na który mają wpływać dochody, a Tobie pozostawia część wolną od zajęcia na bieżące życie. Samochód, działka, udziały w spółce, wartościowe ruchomości czy udział w spadku co do zasady zostaną sprzedane. Wyjątkiem są przedmioty niezbędne do pracy i podstawowe wyposażenie domu.

Małżonek i wspólność majątkowa

Z dniem ogłoszenia upadłości między małżonkami powstaje rozdzielność majątkowa, a majątek wspólny wchodzi do masy upadłości (art. 124). Małżonek może zgłosić syndykowi należność z tytułu swojego udziału w tym majątku. Rozdzielność ustanowiona umową mniej niż dwa lata przed wnioskiem jest wobec masy bezskuteczna (art. 126), a ustanowiona wyrokiem w ostatnim roku — co do zasady także (art. 125). Upadłość jednego małżonka nie oddłuża drugiego; jeśli oboje są niewypłacalni, każde składa własny wniosek.

Poręczyciele i współdłużnicy

Umorzenie Twoich długów nie zwalnia poręczyciela ani współkredytobiorcy — wierzyciel nadal może żądać od nich zapłaty (art. 491¹⁵ ust. 5). Jednocześnie plan spłaty i umorzenie działają w relacji między Tobą a poręczycielem, więc jego roszczenie zwrotne wobec Ciebie podlega tym samym zasadom.

Przed złożeniem wniosku o upadłość warto porównać możliwe korzyści i konsekwencje. Poniższe pytania pomagają uporządkować tę ocenę; odpowiedzi zależą od indywidualnej sytuacji.

Upadłość zwykle ma sens, gdy

• suma długów wielokrotnie przekracza Twoje roczne dochody i nie widzisz realnej drogi do spłaty w rozsądnym czasie;
• nie masz wartościowego majątku albo pogodziłeś się z jego sprzedażą;
• egzekucje komornicze, odsetki i koszty windykacji powodują, że dług rośnie szybciej, niż jesteś w stanie go spłacać;
• Twoja sytuacja zdrowotna lub rodzinna trwale ogranicza możliwości zarobkowe.

Upadłość bywa złym wyborem, gdy

• masz mieszkanie lub dom, którego wartość pozwoliłaby spłacić większość długów — sprzedaż przez syndyka może dać niższą cenę niż sprzedaż samodzielna, a koszty postępowania dodatkowo pomniejszą kwotę dla wierzycieli;
• głównym długiem są alimenty, grzywny lub odszkodowanie z wyroku karnego, których upadłość nie umorzy;
• w ostatnich latach darowałeś majątek bliskim lub sprzedałeś go poniżej wartości — syndyk zbada te czynności, a celowe działania mogą zablokować oddłużenie;
• w ciągu ostatnich 10 lat sąd już umorzył Twoje długi w upadłości.

Alternatywy przewidziane w ustawie

Prawo upadłościowe przewiduje także postępowanie o zawarcie układu na zgromadzeniu wierzycieli (art. 491²⁵ i nast.). Możesz zaproponować wierzycielom spłatę części długów w ratach — najwyżej przez pięć lat — bez sprzedaży majątku przez syndyka. Wymaga to jednak stałych dochodów i wpłaty zaliczki na wydatki w wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Również w trakcie samej upadłości możesz wnioskować o zwołanie zgromadzenia wierzycieli w celu zawarcia układu, a sąd może wtedy wstrzymać sprzedaż mieszkania (art. 491²²). Czasem wystarczą też negocjacje z wierzycielami poza sądem. Podczas konsultacji porównujemy te drogi na liczbach z Twojej sprawy.

Twoje obowiązki w trakcie postępowania

Po ogłoszeniu upadłości musisz wskazać i wydać syndykowi cały majątek i dokumenty, udzielać mu informacji i odbierać korespondencję. Jeśli tego nie zrobisz, sąd może umorzyć postępowanie (art. 491¹⁰ ust. 2), a długi zostaną z Tobą. Sam też możesz wnieść o umorzenie postępowania, ale sąd odmówi, gdyby to pokrzywdziło wierzycieli.

Nawet po wykonaniu planu spłaty niektóre zobowiązania przetrwają upadłość. Zgodnie z art. 491²¹ ust. 2 Prawa upadłościowego nie umarza się:

• alimentów;
• rent odszkodowawczych za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci;
• grzywien orzeczonych przez sąd;
• obowiązku naprawienia szkody i zadośćuczynienia orzeczonych przez sąd karny, nawiązek i świadczeń pieniężnych orzeczonych jako środek karny;
• zobowiązań do naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem;
• długów, które umyślnie zataiłeś, jeśli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu.

Umorzenie obejmuje wyłącznie długi powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości. Nowe zobowiązania, np. czynsz czy rachunki z okresu planu, musisz płacić na bieżąco. Długi wobec ZUS i urzędu skarbowego, w tym z dawnej działalności, co do zasady podlegają umorzeniu.

Ile kosztuje upadłość konsumencka

Opłata sądowa od wniosku wynosi 30 zł. Główne koszty to wynagrodzenie syndyka i wydatki postępowania. Wynagrodzenie syndyka sąd ustala w przedziale od 1/4 do dwukrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w sektorze przedsiębiorstw, a wyjątkowo do jego czterokrotności (art. 491⁹). Jeśli nie masz majątku, koszty tymczasowo pokrywa Skarb Państwa (art. 491⁷), ale co do zasady trafiają one później do planu spłaty w pełnej wysokości (art. 491¹⁵ ust. 2). Brak pieniędzy nie blokuje więc złożenia wniosku. Do tego dochodzi ewentualne wynagrodzenie pełnomocnika, które ustalamy indywidualnie po pierwszej rozmowie.

Ile trwa postępowanie

Czas trwania zależy od sądu, liczby wierzycieli i majątku do sprzedaży. Bez majątku etap upadłościowy może zamknąć się w kilka–kilkanaście miesięcy; sprzedaż mieszkania zwykle go wydłuża. Potem następuje plan spłaty — standardowo do 36 miesięcy. Okres od upływu sześciu miesięcy od ogłoszenia upadłości do ustalenia planu zalicza się do okresu spłaty, jeśli koszty postępowania zostały pokryte (art. 491¹⁵ ust. 1d).

Informacja o Twojej upadłości jest jawna — każdy może ją sprawdzić w Krajowym Rejestrze Zadłużonych. Dane przestają być publicznie ujawniane automatycznie (art. 11 ustawy o KRZ):

• po 3 latach od uprawomocnienia się postanowienia o wykonaniu planu spłaty i umorzeniu długów albo o umorzeniu bez planu;
• po 3 latach od upływu pięcioletniego okresu warunkowego umorzenia;
• po 10 latach, jeśli plan spłaty lub warunkowe umorzenie zostały uchylone, a także w pozostałych przypadkach zakończenia postępowania.

Banki i firmy pożyczkowe sprawdzają KRZ oraz bazy kredytowe, dlatego przez kilka lat po upadłości uzyskanie kredytu jest trudne. Informacje o niespłaconych zobowiązaniach banki mogą przetwarzać także po ich umorzeniu, w granicach Prawa bankowego. Pamiętaj też o regule 10 lat: jeśli w tym okresie ponownie złożysz wniosek, sąd co do zasady odmówi ustalenia planu i umorzenia długów (art. 491¹⁴a ust. 1 pkt 2). Wyjątek dopuszczają jedynie względy słuszności lub względy humanitarne — np. gdy nowa niewypłacalność powstała z przyczyn od Ciebie niezależnych.

W okresie planu nie możesz dokonywać czynności, które pogorszyłyby Twoją zdolność do spłaty, np. darowizn czy zaciągania kredytów, bez zgody sądu (art. 491¹⁸). Możesz natomiast pracować, a nawet podjąć działalność gospodarczą. Jeśli nie wywiązujesz się z planu, sąd może go zmienić (wydłużyć nawet o 18 miesięcy) albo uchylić — wtedy długi nie zostaną umorzone. Szczegóły: plan spłaty wierzycieli.